Karantina döneminin ardından normalleşme sürecine girdiğimiz bu günlerde, psikolojik dayanıklılığı arttırmanın yollarını Profesör Dr. Sibel Çakır anlattı.

Yaşadığımız pandemi sürecinden psikolojik olarak sağlıklı bir şekilde çıkmak için neler yapmalıyız?

Yaklaşık üç ay süren karantina günlerinden çıkış için kapının aralandığı günlerdeyiz. Yol haritamız ve güvenliğimiz hala belirsizliklerle dolu. Umarız dinmesini beklediğimiz fırtına tekrar şiddetlenip savurmaz. Yorgun, heyecanlı, gergin ve umutla karışık duygular yaşıyoruz. Çoğumuz nereden başlayacağını, önce hangi adımı atması gerektiğini bilmiyor. Tabi herkeste farklı renkte olan duyguları belirleyen biraz da, bu trafik kazasını ne kadar hasarla atlattığımız…

Trafik kazası metaforu ile devam edelim; ilk yapılacak olan hasar tespit çalışması. Hasarı ortadan kaldırırken, yaraları sarmak için biraz dinlenmek, ara vermek ve yola yeniden, biraz değişmiş biçimde devam etmek gerekir. İnsanın en güçlü ve en şaşırtıcı yanlarından biri hayatta kalma dürtüsünün güçlülüğü, hızlı uyum ve değişim kapasitesidir. Bu süreçte en zorlandığımız noktalardan biri, hala devam eden belirsizlik karşısında dayanıklı kalmak.

Peki, dayanıklı kalmanın sırrı nedir?

• Bu salgın gösterdi ki, dayanıklılık bireysel değil toplumsal olduğunda virüsten korunabiliyoruz. Hem ekonomi, üretim, iş yaşamı ve günlük yaşam alışageldiğimize yakın akıyor, hem de duygusal ve vicdani olarak daha huzurlu oluyoruz. O zaman çevremizdeki en zayıf halkaları korumak güçlendirmek, bireysel ve aile olarak en zayıf halkamıza ilgi göstermek durumundayız.
• İleri yaşın hastalığa karşı daha hassas ve kırılgan olması nedeniyle, sokağa çıkma yasağı ile yaşlılar haftalarca evlerinde tutuldu. Konuştuğumuz çoğu 65 yaş üzeri kişi kendini güvende hissetmediğini, bir yanıyla işe yaramaz ve toplumun zayıf kesimi olduğunun hissettirildiğini belirtti. Gerçekten de ölüm korkusu ile sınanmak, yalnızlığa mecbur olmak, özgürlüğünü kaybetmek, yardıma ve ilgiye muhtaç durumda bırakılmak kolay üstesinden gelinecek bir travma değil. Yaşlı bireyleri fiziksel, duygusal olarak desteklemek kırılgan halkayı güçlendirme çalışmalarında başta gelmelidir. Psikolojik olarak bu tür toplumsal ölçekli kriz durumunda, yaşlılar, çocuk ve gençler, azınlıklar, yoksullar, sağlık çalışanları, engelliler ve daha önce psikolojik sorun yaşayanlar risk grubudur. Toplumun her ölçekteki alt birimlerinde, bu kırılgan grupları koruyup gözetmek, dayanıklılığı arttıracaktır. Ayrıca bu faaliyetler sırasında dayanışma ve aidiyet duygusunu sağlamlaştırmak her kesime iyi gelecektir.
• Hasar yeri çalışmalarımızda her şeyi tek başına düzeltmeye çalışırken fark etmeden ağır bir yükün altına girebilirsiniz. Unutmayın ki, salgın sizin suçunuz değil. Getirdiklerini iş ve ailenizde hep birlikte göğüsleyeceksiniz. Takıldığınız ve durduğunuz yerlerde çevrenizdeki kişilerden ve kurumlardan yardım isteyin, sorumluluk paylaşın. Yaşamsal ihtiyaçları en öne koyup, diğer yapılması gerekenlere gerçekçi bir ajanda belirleyin ve paylaşın. Herkes beklediğini değil, mümkün olanı benimsemek zorunda.

• Yaşamakta olduğumuz kriz, sorunlarımızın çok farklı çevrelerin, disiplinlerin bir araya gelerek çalışması gerektiğini, bu sorunların ancak geniş ittifaklarla aşılabileceğini gösterdi. Bilmediğimiz alanlarla, tanımadığımız dillerle ve düşünce sistemleriyle, iyi niyet çerçevesinde konuşma zamanı. Bu yolla etkin çözümler, zengin fikir ve eylem birlikleri yaratabiliriz. O zaman daha önce konuşmadığımız kişi, disiplin, kurumlarla diyalog ve fikir alışverişi, belki de ortaklıklar başlatmalıyız.
• Evinizde, işinizde, çevrenizde barış var mı? Geçmiş kırgınlıkları, çatışmaları buzdolabına kaldırmayı deneyelim. Coşkuyu körükleyelim, herkesin buna ihtiyacı var. Önyargıları kaldırmayı, demokrasiyi ve huzuru sağlamayı önemseyelim. Kutuplaşmadan, gerilimden uzak duralım, ayrımcı olmayalım. İnsanlarla ilgili olumsuz düşüncelerinizi ve öfkemizi eritelim. Enerjimiz huzurla, ortak amaçlarla, heyecanla artar, şiddetli çatışma ile tükenir. Empati anahtardır, açıp açmayacağına kilidi denemeden karar vermeyin.
• Dayanışma ilacına inanın, en yakınlarınız ile başlayın. Fiziksel mesafe olsa da sosyal yakınlığı, diyaloğu arttırın. Yardımseverlik, iyilik ve gönüllülüğün bilimsel olarak hem fizyolojimize hem psikolojimize faydaları gösterildi. Bu treni bu krizde kaçırmamalıyız.

Bu süreçte yaşadığımız korku ve özlem psikolojimizde hasar bırakmış olabilir mi? Bu hasarı nasıl düzeltebiliriz?

Korku ve özlemleriniz, tepki ve davranışlarınızı etkileyebilir. Stresin sizi yönetmesi değil, sizin stresi yönetmeniz gerek. Zihninize sıkça mümkün olanı, şimdiki anı ve mekânı hatırlatın. Geleceği kontrol edemeyeceğinizi ve sizin de sağlıklı, zinde kalmanızın önemli olduğunu unutmayın. Dengede ve sakin olmak, esnek kalabilmek, alışkanlıklarımızı, ön yargıları gevşetebilmek hepimize iyi gelecektir.

Ne siz bir kurtarıcısınız ne de bir kurtarıcı gelip her şeyi düzeltecek. Ne kendinizi aşırı sorumluluk ve çaba ile tüketmek, ne de tembelliğe, çaresizliğe, edilgenliğe bırakmak doğru değil. Hayatımız değişecekse, izleyicisi değil elimizdeki malzeme ile aktif oyuncusu ve mimarı olmaya çalışalım.

Eski yaşama olan özlemi ve can sıkıntısını aşmak için ne yapmalıyız?

Eski yaşamınızı, alışkanlıklarınızı özlüyor olabilirsiniz. Acaba onlar gerçekten istediklerimiz, ihtiyacımız olanlar mıydı, toplumun ya da çevremizin dayatmaları mıydı?  Belki de bu mola, bizi gerçekten mutlu eden şeyleri ve ihtiyaçlarımızı yeniden değerlendirmemize fırsat verir.

Can sıkıntısını aşmak ve dayanıklılığı arttırmanın bir yolu da duygularımıza, amatör tarafımıza ve ihtiyaçlarımıza yüz çevirmemek. Uyku, dinlenmek, eğlenmek gibi temel insani ihtiyaçlarımızı sadece bir süre erteleyebiliriz. Onları güvenilir dostlar, amatör uğraşlar, sağlıklı yaşam alışkanlıkları ve hep öğrenme, gelişme azmi ile besleyebiliriz, paylaşıp model olabiliriz.

Sanat, mizah, oyun ya da spor, sıkıntılara ve acılara dayanmamızı sağlar, bunları ajandanızdan eksik etmeyin. Zevk aldığınız aktiviteleri düzenli biçimde yapın. Zevk veren eylemler duygu durumunuzu olumlu etkiler, ruh halinizin olumlu biçimde değiştirip, enerjinizi yükseltir.

Salgın deneyimlerimizin bizi güçlendirip, geliştirdiği ümidiyle, sağlıkla kalın.

Not: Bu Yazı oggusto.com Sitesinde Yayınlanmaktadır.

sıkılıyorum, süreğen işlerden… hava iyice kapandı… yağsa da, rahatlasa mübarek… bende bir yağabilsem… içimde kendime bile söyleyemediklerimi sağanak halinde döktürebilsem… içim yıkanır belki, sıkıntılardan kurtulurum…

içim sıkılıyor… nedensiz… ararsam neden var… ıtır, matematik vizesinden 60’ın altında alırsa… alsın… ne olur ki… dün mezarlıkta “her şey boş” demiştim… boşsa, bana ne onun vize puanından… i-çim sı-kı-lı-yor… proje raporu geri dönmüş… niye? ön yazıdaki dağıtım şerhinin altında “gereği” sözcüğünün altı çizilmemiş… üfff…

içerikle ilgilenen yok… hep şekil… hizmet, kimsenin umurunda değil… artık, katlanamıyorum kem davranışlara… aslı’ya doğum günü için aldığım pantolon dar gelmiş… anası “birlikte çıkıp, alaydık keşke!” dedi utanmadan… doğru birlikte çıkaydık Levi’s alınırdı… tek maaşlı bu kadının -ben yani- alacak gücü var mı? düşünen yok…

“ele geniş olan şu yalan dünya… bilmem ki ya neden dar bana.” nasıl severim bu türküyü… ekrem yine çok açmış radyonun sesini…

bu kurşuni hava içimi sıkıyor… düzelemedi havalar bir türlü… yalancı bahara kanan badem ağaçlarını don vurdu diyorlar… bahar dediğin günlük güneşlik olur… e, hadi bir de akşam üzerleri memur ıslatan yağmurları olsun…

mevsim dönüyor ya… artacağımıza azalıyoruz… şu yirmi günde tanıdığım, uzaktan tanıyıp da sevdiğim yedi-sekiz insanı hayatın yorduğu anlaşıldı… erdal öz’ün evin kilerine sığınan genç şizofren bir kahramanı var ya… hayatın yükü altında ezilince cezaevine, sorumsuz günlerine dönmek istiyor adam…

ben anne karnındaki cenin pozisyonu alırım… dünyanın en rahat yeriymiş rahim… şöyle dizlerimden kırdığım bacaklarımı, karnıma doğru çekip, kafamı öne eğdiğimde… diplerdeyim demek… bu aralar dibe dalarsam, çıkamam… oksijen tüpüm boş… dolduracak gücüm yok…

ıraz “anne, yine organ dilinle konuşmağa başladın!” dedi akşam… ne yapayım ağrıyor işte: sağ topuğum, sol omuzum, çiğ sebze yediğimde midem, çok sigara içilen yerde de başım… ben bu ağrılarımı dile getirdiğimde karşı taraf bir şey yapıyor mu?… hayır… niye söylüyorum… bilmem… rahatlıyorum her halde…

abimin kızı şenay telefonda ne çok ağladı: anasının yaptıklarını anlatırken… gelin hanım büyüyemedi, bir türlü… kızıyla yarışta… bırak gitsin kız kocasıyla tatile… ne işin var onların yanında maydanoz gibi… sen de başka bir tura katıl… arkadaşın varsa tabii… ooooof-f-f-f-f-ffff… bana ne…

içim yıkansın diye ha bire su içiyorum… ot-çöp çayı içmekten de bıktım… içimi yıkıyorum aklımca… neredeyse bir haftadır gazete okumuyorum… artık sıkıyor beni gazeteler… sabah internet’te gazeteler.com’dan özetleri alıyorum ya, yetiyor, fazla bile geliyor bazen…

a-lo-oo… merhaba… ayla, düzeldi mi yaraların?… bir daha gelemedim… anlarsın sen beni… yarın kızlar sana mı geliyor?… yok, ben uzun oturamam… kursum var… tamam… öpüyorum…

saat on bir olmuş… zaman hiç geçmiyor… öğlen tatilinde roka-maydanoz-yeşil mercimek alacağım halden… bıktım yük taşımaktan… sanki hayat yemek üzerine kurulu… eskiden bana keyif veren bir çok şey artık hiç keyif vermiyor… “mış” olsun diye yapıyorum işte… bu ara televizyonla da aram bozuk… kiralık CD’lerden izlediğim filmler de kesmiyor artık…

al-ooo… tabii, rapor tamam… yazıcının toneri bittiğinden çıktı alamıyorum… peki… getiririm…

“komşunun oğlu şiir mi yazıyor / kızı başka yoldan götür okula”… ilknur, hüseyin atabaş’ın bu dizelerini bileydi keşke… güzelim kızı, şahinder, bıraktı okulu o ne idüğü belirsiz oğlan için… haklı kadın, üzülmekte… sınavlara hazırlarken kızını çektiklerini ben bilirim… bir yıl kendi özelindeki hayatla tüm ilişkilerini askıya aldı… sanki aldığım nefes derinlere inmesin diye boğazımın kıvrımları çaba harcıyor… kahve içsem… çikolatam da var… toblerone…

Alo-oo… bektaş usta: sade, ısıtılmış fincanda, okkalı bir tane… kahve üşümesin, tabakla kapat üstünü olur mu?

aaa, parmaklarım kel kel olmuş… farkında bile değilim… iyice saldın kendini hatun…. bu akşam, üşenmesem de, ojelerimi tazelesem… saçım bir hafta daha idare etse… omuzum ağrımasa kendim boyarım… mecbur, selahattin’e gidip, otuz ytl bayılacağım…

pervin, nereden buluyor o lüzumsuz e-postaları… kadının işi-gücü yok… okey, ama niye benim zamanımı alıyor ki… gönderdiği öyküsü güzeldi… sokak dergisindeki öykülerden gelir tanıdığım bukovski’yle tanışıklığımız… iyi ki Kumrular’daki sahaflardan toplamışım tüm kitaplarını…

baran hayatı zehir ediyor anasına… edepsizliğin adı, ergenlik oldu… bu yeni moda ergenler ana-babalarına hayatı zehir etmek zorundalar mı?… ataerkil aile “tu kaka” dedik, dedik sonunda “çocuk erkil” aile olduk… işler daha bir sarpa sardı… oyuncak olduk veletlerin eline… benimkiler artık, eskisi gibi üzmüyor… büyüdüler… hayat… büyümekten ibaret…

ıraz bir kez beni çok üzmüştü… şu amasya meselesi… çok kızmıştım… “seni annesizlikle cezalandıracağım!” demiştim… ne kadar ağır… ne kadar lüzumsuz… acıtıcı bir cümle… sonra ağlaşarak, koklaşarak affetmiştik birbirimizi… bazen çocuklarımın çocuğu oluyorum sanki… daha bir olgunlaştılar… önderlik yapıyorlar bana… tersine bakış açılarıyla çoğu kez farklı bir ufuk açıveriyorlar…

üfffff-f-f-f-ffff…

gel, canım… hoş geldin… n’aber… kahve söylüyorum… aloooo-o… bektaş usta türkan’a da kahve!… sade tabii ki… ferhat’la necla boşanıyormuş ha… bence onlar yıllar önce duygusal olarak boşanmışlardı zaten… yok, artık dizi filan izlemiyorum… içimi bayıyor o yaratı insanların yaşadıkları… hayat zaten yük bu aralar bana…

insan bir parça rahatlamak istiyor hiç değilse akşamları bir-iki saat… nerdeeee… bu cep telefonları zaten sınırlı olan, özel alanlarımızı iyice daralttı… başka gelecek zaman bulamamış mı sevgili görümcen… keşke açmasaydın telefonu… iyi uğrarsın sonra… bir dakika…

aloo-o, toner kondu öyle mi?… “yazdır” yapıyorum, üç nüsha… lütfen çıktıları getir bana… parafımı atayım da götür… iş bitsin… o.k.

sıkılıyorum, süreğen işlerden… hava iyice kapandı… yağsa da, rahatlasa mübarek… bende bir yağabilsem… içimde kendime bile söyleyemediklerimi sağanak halinde döktürebilsem… içim yıkanır belki, sıkılmaktan kurtulurum… vızvız da vız… at sineği vızıltısı da sıktı içimi… iğrenç… çıkamadı dışarıya… kurşuni hava onun da kimyasını bozdu her halde…(ŞD/EÜ)

Not: Bu Yazı bianet.org Sitesinde Yayınlanmaktadır.