Ömür uzadı, artık 50 yaşındakiler genç, 60’lar orta yaş , 70’ler ‘yaş almış’, 85+ yaşlı sayılıyor. Emeklilikten sonra koca bir hayat var ve o dönemde şimdiki gelirinizin en az yüzde 80’i kadar paraya ihtiyacınız olacak. Sağlık, geçim, torunlar… Peki nereden gelecek bu para? İşte size birkaç ipucu.

Yıllarca emek verdiniz, çalıştınız. Emeklilik sizin hakkınız. Ancak emeklilik dönemindeki GELİR/GİDER dengenizi iyi ayarlayın ki bu dönemi rahat ve huzurlu geçirin. ‘Allah uzun ömür versin’ deriz ya hani, yapılan araştırmalar gösteriyor ki ortalama ömür de gittikçe uzuyor. Bu da hazırlık gerektiriyor.

GİDER: Emekli olduğunuz zaman çocuklarınız büyümüş, kendi hayatlarını kurmuş oluyorlar. Ev aldıysanız o zamana kadar ev borcunuzu ödemiş oluyorsunuz. Çocuklarınızın eğitimi, servisi, işe ulaşımınız gibi masraflar artık yok derken yeni masraflar başlıyor. Sağlık harcamaları, sosyal faaliyetlere yapılan ödemeler artıyor. Giderler aslında şekil değiştiriyor, tutar olarak pek de değişmiyor.

SAĞLIK/BAKIM: Bakım masrafı önemli. Örneğin Alzheimer hastalığı ileriki yaşlarda görülen bir hastalık olsa da, dünya nüfusunun yaşlanması sebebiyle sayısı gün geçtikçe artıyor. Türkiye’de 600 bin ile 1 milyon arası olduğu tahmin ediliyor.

GENÇLER DİKKAT!

Anne-babanızın birikmişine el atmayın. Onların ileride bu paraya ihtiyacı olacak. Kendi borcunuzu, geçiminizi, sorunlarınızı anne-babaya yüklemeyin.

ÇOCUKLARA YÜKLENMEYİN

Anneler-babalar, çocuklarınızdan size bakmalarını istememeye çalışın. Finansal anlamda ne onların size ihtiyacı olsun ne de sizin onlara.

NASIL HAZIRLANMALI?

20’Lİ YAŞLARDA Aylık gelirinizin en az yüzde 10’unu, ailenizle yaşıyorsanız yüzde 25’ini biriktirin. Hedefiniz için de, emeklilik için de biriktirin. İleriki yıllarınızı güvence altına almaya erkenden başlayın. Bireysel Emeklilik Sistemi’ne geçin. Siz çalışırken paranız da çalışsın. En az 10 yıl ödeme ile 56 yaşınızı tamamladığınızda bu paranın ister tamamını alırsınız, ister aylık maaş olarak kullanırsınız.

40’LI YAŞLARDA Emeklilik için biriktirmeye şu an başlayın. Bu yaşlarda takribi olarak emeklilik dönemi için şu anki yıllık gelirinizin iki katı kadar biriktirmek için plan yapın.

50’Lİ YAŞLARDA Kazancınız belli, huzurlu bir gelecek için yıllık gelirinizin dört katı kadar birikiminizin (gayrimenkul dahil değil) olması size güç verir.

60’LI YAŞLARDA Bu dönemde, ‘özgürlük ve finansal özgürlük’, muhtaç olmama, yeterlilik duygusu artıyor. Hayatın tadını çıkarın, yaşamın içinde olun.

5 TAVSİYE

• 1. Siz paranızı yönetin, o sizi yönetmesin.
• 2. Paranızı korumak, onu kazanmak kadar önemli. Buna vakit, emek ayırın.
• 3. Para ile ilgili düşünceleriniz, sözleriniz, hareketleriniz uyum içinde olsun.
• 4. Geleceğinizi planlayın, işi tesadüflere bırakmayın.
• 5. Kendi kıymetinizin ‘kazancınızla’ belirlenmediğini anladığınızda, finansal anlamda kuş kadar hafif ve özgürsünüz demektir.

MUTLU EMEKLİLER; BAHRİYE VE BAYRAM

Kayınvalidem Bahriye Hanım emekli öğretmen ve kayınpederim Bayram Bey ise Devlet Su İşleri’nden emekli. En sevdikleri şey belediye korosuna gidip şarkı söylemek veya öğretmen evinde zaman geçirmek. İkisi de hayatları boyunca tasarruf etmiş, ihtiyaçları için harcayıp ilerisi için biriktirmişler.

Kendilerine emeklilik dönemine nasıl hazırlandıklarını sordum. Cevapları, “İstek ve ihtiyacı ayırıp, para harcama önceliğimizi ihtiyaçlara verdik” oldu. Başları dik, kendi kendilerine yetiyorlar, torunlarına da istedikleri zaman istedikleri kadar harçlık verebiliyorlar. Herkese böyle bir emeklilik dilerim.

ARAŞTIRMA

Bilim insanları ‘insanlar gelecek için nasıl biriktirir?’ diye araştırmış. Kendi yaşlı versiyonlarını üç boyutlu olarak gören insanlar gelecek için para biriktirme konusunda daha motive oluyor ve hedeflerine ulaşıyorlar. Hadi siz de hemen şimdi başlayın.

Not: Bu Yazı posta.com.tr Sitesinde Yayınlanmaktadır.

“Inside Bill’s Brain: Decoding Bill Gates“ belgesinde “En büyük korkunuz nedir“ sorusuna şu yanıtı veriyor her problemi çözen adam: “Beynimin durması…“ Korkusunun genetik zemini mevcut, çünkü Bill Gates’in 94 yaşındaki babası Bill Gates Sr. Alzheimer hastası. Gates’in korkusunda bir başka haklılık payı daha var; düşünsel mesleki alanda faaliyet gösteren beyinlerin demanstan korunduğuna dair tez mutlak değil, istisnalar mevcut. Hem de çok zalimce. Iris Murdoch’a Alzheimer teşhisi konulduktan sonra son romanı “İkilem“i (Jackson’s Dilemma – 1995) inceleyen nörologlar, Iris’in satırlarında demansın izlerini bulmuşlardı. Kelime dağarcığı önceki eserlerine göre eriyip gitmişti.

Genetik bağ dahil, çok yakınımdaki yaşanmışlıktan da biliyorum. Beynin çalışması üzerine kurulmuş bir hayat, hafızada hiçbir eser bırakmadan Alzheimer’la geçen yıllarla son bulabiliyor.

Fakat demans söz konusu olduğunda genetik bir kader değil, hatta yapılan çalışmalar genetikten çok daha fazlasını yüklüyor Alzheimer’ın hafıza ve hatıra hırsızlığına. The Lancet’in demans komisyonu üç yıl aradan sonra yeni raporunu geçenlerde yayınladı. Demans riski oluşturan dokuz faktöre üç yeni kriter eklemişlerdi: Aşırı alkol tüketimi, kafa travması ve hava kirliliği.

Beynin kendi varlığını unutmasından korkmak için beyin gücüyle Microsoft’u kurmuş olmak gerekmiyor. Hayatın orta kademelerini aşıp yaşlılığına adım attıktan sonra aklı başında herkesin saplanabileceği bir kaygı. Hatta bugün, insanlığın karşısındaki en büyük sağlık tehdidi Kovid-19 olsa bile ileri yaş kuşaklarının korkusu koronavirüse yakalanmak değil, zihnini demansa kaptırmak olabiliyor.

Forbes’ta yayınlanan bir araştırmaya göre, ABD’de 20 milyon insanın işsiz kaldığı pandemi ortamında hayata dair en az kaygı duyan kesim emekliler. Çoğunun sosyal ve finansal güvence korkusu yok, yarıdan fazlası ev sahibi ve çocuk yetiştirmek gibi bir problemleri de bulunmuyor. Genç kuşakların ise mortgage yükünün yanı sıra iş ve sosyal güvenceye dair gelecek kaygıları var.

Fakat aynı zamanda 65 yaş üstü kuşaklarda enfeksiyon riskinin daha yüksek olduğu da biliniyor; 85 yaş üstünde Kovid-19’a yakalanma oranı 65-75 yaş grubuna göre iki buçuk kat fazla. Üstelik pandemi zoruyla dijital bilgi ve iletişim teknolojilerine hakimiyet gerektiği için ileri yaştakilerin dezavantajları artıyor. Bu risk ve dezavantajlara karşın Forbes araştırması yaşlıların pandemiyle daha kolay başa çıktığını ortaya koymuş; 65 yaş üstünde “kendimi iyi hissediyorum“ diyenlerin oranı yüzde 40’ı bulmuş, Z kuşağında ise bu oran yüzde 21’e kadar düşmüş.

Araştırmada madalyonun bir de öbür yüzü var. Emeklilerin en büyük korkusu ne Kovid-19 gibi bulaşıcı enfeksiyonlar, ne kanser ne de felç ve kalp krizi; en çok kaygı duydukları şey zihinlerinin bulanması, demansa yakalanarak hatıralarını kaybetmek ve yakınlarına yük olmak.

Emekliler belki farkında, belki değil ama sosyal temas yoksunluğu da demans yoluna döşenen taşlardan. Ve pandemi ortamındaki sosyal mesafelerin de bu yoksunluğa katkıda bulunduğu malum. The Lancet demans komisyonunun raporunda sosyal bağlara ilişkin bir ayrıntı önemli: ileri yaşta evli çiftlerin beraberliği sosyal teması az çok sağlıyor, ancak erkeklerin yaşam süresi daha az olduğu için kadınlar yalnız kalıyor.

SESLER BEYNE UZLAŞMADIĞI ZAMAN

Ortalama ömür süreleri uzadıkça demanslı sayısı da artıyor. Bugünkü global nüfus 50 milyon; 2050 yılında demansla yaşayanların sayısının 152 milyonu bulması bekleniyor. Yaşam süreleri üst gelir grubu ülkelerde daha hızlı yükseldiği halde, demans oranlarının düştüğü gözleniyor. Demansla yaşayanların üçte iki alt ve orta gelir grubu ülkelerde. Bireylerin kendisi kadar aileleri ve ekonomileri de etkileyen demansın global maliyeti yılda 1 trilyon doları buluyor. Veriler ülkelerin gelir gruplarına göre farklılık gösterdiği için, kültür ve çevre farklarını gözeterek demansla mücadele yöntemlerinin geliştirilmesi gerekiyor. Eğitim, sosyo-ekonomik koşullar, sağlık sistemi ve yaşam biçimi ana kriterler. The Lancet raporu, 12 etken dikkate alındığı takdirde dünya çapında demans vakalarının yüzde 40’ının önlenebileceğini söylüyor:

İşitme kaybı: Bilim yeni yeni ele alıyor. İç kulaktaki işitme hücreleri yaşlandığı zaman beyne ses akışının durmasıyla birlikte sosyal izolasyon ve beynin durgunluk süreci de başlıyor. Bu nedenle işitme cihazı şart, sosyal devletin yardımcı olması gerekiyor.

Yüksek tansiyon: Damar sertliği sonucu beyinde kan basıncı bozukluğuna yol açtığı için demansla olan bağlantısı çoktan keşfedildi. 130 mm HG’nin altında tutulduğu takdirde demans riskinin azaldığı tespit edildi. Yaşam biçimi değişikliği ve ilaç yardımıyla kontrol altında tutulması gerekiyor.

Alkol: Özellikle aşırı tüketimi beyinde değişimlere yol açtığı için risk listesine yeni eklendi.

Kafa travması: Son çalışmalar, baş bölgesindeki yaralanma ve alınan darbelerin demans faktörü olabileceğini gösterdi.

Hareketsizlik: Henüz tam kanıtlanmadı, ancak demansa yol açan obezite, diyabet, yüksek tansiyon ve yüksek kolesterolü önlediği için fiziksel aktivite önemseniyor.

Obezite: Kilo fazlası ve obezite beyne kan akışını bozuyor, yağ dokuları beyne zararlı hormonlar salgılıyor.

Kan şekeri: Diyabetlilerde damarlarla bağlantılı olarak Alzheimer riski dört kat artıyor.

Ruh sağlığı: Depresyon geçirenlerde demans riski altı kat artıyor.

Beslenme: Sağlıksız beslenmeden kaynaklanan metabolizma hastalıkları demansı tetikliyor. Japonya, Güney Kore ve Tayvan gibi geleneksel olarak sağlıklı beslenen üst gelir grubu ülkelerde, doymamış yağ ve şeker içeren Batı tarzı sağlıksız beslenmenin yaygınlaşmasıyla demans oranlarının da arttığı gözleniyor.

Eğitim: Erken yaşta başlanması ve uzun süreli olması beyni en iyi koruyan faktörlerden, ileri yaşlarda “rezerv“ görevi görüyor.

Sigara: Beyinde oksijen yoksunluğuna yol açıyor. California Üniversitesi araştırmasında kesinlikle kanıtlandı: Orta yaşlarda günde iki paketten fazla sigara içenlerde demans riski yüzde 114 kat artıyor. Nikotin bırakıldığı an risk azalmaya başlıyor.

Hava: Yine sigara kriterleri geçerli. Yeni çalışmalara göre hava kirliliği demans etkeni olabiliyor.

Peki bu 12 etkenin dışında Kovid-19 geçirmek, demansa yol açabilir mi? Konu üzerinde uluslararası çalışma yürüten bilim insanlarına göre “pek muhtemel“. Çünkü koronavirüs burundan merkezi sinir sistemine girip akciğerlerden sindirim sistemine bütün vücudu dolaşıyor, beynimizden kalp ve damarlarımıza hiçbir organ güvence altında değil. Hastalığın damarlarda yol açtığı hasar demansla sonuçlanabilir. Dünya Sağlık Örgütü’nün teknik desteğiyle uluslararası konsorsiyum oluşturan Amerikan Alzheimer Derneği ile 25 ülkeden bilim insanları şimdi Kovid-19’un beyin üzerindeki uzun vadeli etkisini araştırıyor.

Not: Bu Yazı haberturk.com Sitesinde Yayınlanmaktadır.

Demans(bunama) son yıllarda artan hastalıklardan biri hâline geldi. Demans oranının kadınlarda erkeklerden daha fazla olduğunu belirten uzmanlar, demansın nedenlerini anlattı.

Not: Bu Yazı aksam.com.tr Sitesinde Yayınlanmaktadır.

Bir pandemi gösterdi “soysal izolasyon” kavramını ve önemini herkese. Neydi burada sözü edilen? Bireylerin birbiri ile temas ederek farkında olmadan üzerlerinde taşıdıkları bir diğerine taşımalarını engellemekti. Böylelikle virüsün yayılımı engellenerek sınırlanması, sınırlı alanda bağışıklık yanıtı gelişimi, hasta olan baş edilebilir sayıdaki insanın nitelikli sağlık hizmeti alması ve nihayetinde sorunun en az zayiatla çözülmesi idi beklenen. Nitekim belirli bir oranın üzerinde bağışıklık yanıtı geliştiğinde hayat kademeli olarak normale dönecekti başlangıç senaryosunda. Oysa ki ülkemizde öncelikli olarak 65 yaş üstü kesim için uygulandı bu karar. Bahsi geçen virüsün öncelikli öldürücü olma riski altında oldukları düşünüldüğünde bu çok ta doğru bir karar aslında.

Öte yandan 65 yaş üstü kesim uzayan insan ömrü ve değişen sosyal normlarla birlikte sosyal izolasyonla birlikte “fiziksel ve zihinsel izolasyon” tehlikesi de taşıyor muydu? Ortada bu denli hayati bir tehlike varken pek çok kimse bu detayla ilgilenemedi elbette. İşimiz gereği biz ilgilendik ve bu süreçteki gözlemlerim bana şunları öğretti;

• Öncelikli olarak insanlar hangi yaşta olursa olsun direkt ya da dolaylı olarak “yaşlı” ya da “düşkün” kelimesini duymak istemiyor.
• Evde izole olsalar da bu kesim üretmek, ihtiyaç duyulmak ve hayatın içinde var olmak istiyor. Öncesinde var oldukları, emek verdikleri aileleri, sosyal grupları ve yetkililer tarafından “samimi” bir şekilde aranmak, sorulmak ve saygı görmek istiyorlar.
• Yeni çözümler bulmak konusunda düşündüğümüzden daha iyiler. Pek çoğu hemen evde ekmek yapmak, yeni el becerileri üretmek, sosyal dayanışma grupları bulmak gibi üretimlere çoktan geçtiler.
• Bir grup hala hizmet sektöründe bil fiil çalışıyor. Eşine, kardeşine, torununa, evladına vb. birine bakıyor fiziken veya ruhen. Bu onun işe yaram duygusunu besleyerek bağışıklık yanıtını güçlendirdiği gibi “bana bir şey olursa?” sorusunun “öteki” şahıstaki etkisi hakkında kendisi için olduğundan daha fazla endişe etmesine vesile oluyor. Ve öteki için de çözümler üretmesi gerekiyor yeni yaşam düzeninde.
• Bir grup erken evre demans hastası. Bu kişiler için fiziksel, zihinsel ve sosyal açıdan aktif yaşam hayati önem taşıyor. Tam da bu nedenle akıllı telefonlar veya medya kanalları üzerinden bu yönlerde geliştirici yayınlar yapılması gerekiyor. Bizim derneğin (Mersin Alzheimer Derneği) sosyal medya kanallarından aktif yaşam gruplarımız ilk günden beri yayın yapıyor ve gördüğümüz ilgi, yapılan paylaşımlar olağanüstü. Yani ekilen tohumlar ziyadesiyle güzel biçiliyor toplum tarlasından.
• Bir grup ise orta veya ileri evre demans hastası. İşte orada büyük sıkıntılar var. Zira öncesinde hasta veya bire bir bakım veren yakını gün içinde birkaç saat dahi olsa birbirinden ayrılıyordu, şu veya bu yöntemle. Alzheimer derneğinin gündüz bakım merkezi vardı örneğin. Bu hem hastaya hem de yakınına büyük konfor sağlıyordu. Oysaki haftalardır bu insanlar bir evin içinde tıkılıp kaldı. Hasta hastalığı gereği bir türlü anlayamıyor neden evden çıkamadığını? Hastaya bakım veren ise bir yandan işin ağrı yükü ile uğraşırken bir yandan da onarılamayan ruhsal ve bedensel yaraları içinde yeterince derman olamıyor hastasına. Çok bilinmeyenli bir denklem adeta bu durum. Süreç uzarsa bu evlerden birden fazla hasta çıkacak ve pandemi kuralları çerçevesinde derman hayli sınırlı. Uzaktan erişimli hasta yakını desteği atılabilecek en akıllıca adım, kısmen de sağlıksosyal destek ekibi ziyaretleri. Umarım yetkililer bu gerçeği görür ve gerekeni yapar.

Evde kalırken, yaşamın içinde kalacağınız günler ve yarınlar dileğiyle…

Not: Bu Yazı aynurozge.com Sitesinde Yayınlanmaktadır.

Demans ile yaşamak, her zaman kişi ve etrafındaki kişiler için günlük zorluklar getirmektedir. Demanslı bireyler ve yakınları için corona virüs salgınının doğurduğu endişe, korku ve yalnızlığın hissedilmesi, günlük hayatı daha da zor hale getirmektedir. Demans ile yaşayan büyüklerimiz için en büyük güvence, yalnız olmadıkları ve her an yardımın yanlarında olduklarını düşünmeleridir.

Corona virüs (Covid-19), akciğerlerinizi ve hava yollarınızı etkileyebilecek yeni bir hastalığa neden olmaktadır. Bu hastalığa bağlı öksürük, ateş gibi bulgular çoğu insanda hafif seyredecektir. Bu şikayetlerin bazı insanlarda artması ile nefes darlığı ve halsizlikler yaşanabilecektir. Covid-19 olan az sayıdaki kişide ciddi şikayetler ve bulgular olabilecek, bu kişiler değişik seviyelerde tıbbi yardıma ihtiyaç duyabilecektir.

Yaşlı insanların beşte dördünden fazlasında kronik hastalıklar (örneğin akciğer hastalığı, kalp yetmezliği, diyabet) veya zayıflamış bağışıklık sistemi (örneğin HIV veya kemoterapi nedeniyle) mevcuttur ve bu insanların Covid-19’a yakalanma olasılığı daha yüksektir. Bu insanlar aynı zamanda sonbaharda her yıl düzenli grip aşısı olan insanlardır. Demansı olan insanlar arasında şiddetli corona virüs hastalığı için yüksek riskli olanlar, yaşlılar ile yaşlılara bakım hizmeti veren kişiler yer almaktadır.

HERKES İÇİN TAVSİYELER

Corona virüs ile savaşmak için elimizden geleni yapmalıyız. Corona virüs enfeksiyonu, insanlar arasında kolayca yayılır ve bu hastalığa yakalanmış olan herkesin belirgin şikayet veya bulguları olmayabilir. Uygulamaya koyulan yasaklar, virüse yakalanmamak veya virüsü yaymamızı engellemek için şimdi herkesin evde kalması gerektiğini söylemektedir.
Sadece aşağıdaki gerekçelerle limitli olarak ev dışına çıkabiliriz:

• Gıda ve ilaç gibi temel ihtiyaçlar için alışveriş
• Tek başına veya ev halkı üyeleriyle tek bir egzersiz şekli (her gün bir koşu, yürüyüş veya bisiklet)
• Savunmasız bir kişiye bakım sağlamak veya yardım etmek için tıbbi ihtiyaçların teminiEvden yapılamayacak işler nedeniyle işe gidip gelme mecburiyeti
• Bu kurallar herkes için geçerli olmalıdır. Demansı olan kişi zaten evinde olacaktır ve ona bakan kişinin de evde onunla kalan kişi olması gerekmektedir. Çünkü demansı olan insanlar ve genel olarak yaşlı kişiler, corona virüse yakalanma konusunda ciddi hastalanma riski taşırlar.

EVDE DEMANSI OLAN BİR KİŞİYİ CORONA VİRÜSTEN KORUNMAK İÇİN DESTEKLEMEK

Demans ile yaşamak her zaman zorluklar getirir ve muhtemelen haftalarca eve kapanarak demans ile yaşamak çok zor olacaktır. Bu süreci sağlıklı yönetmek için yaşlılara bakım desteği sağlayacaklara yönelik bazı öneriler faydalı olacaktır. Demansı olan yaşlılar ile bakım hizmeti veren insanlar, zaten evde çok daha fazla zaman geçirmektedirler. Birçok insan virüse sahip olmayacak, ancak kendilerini korumaya dikkat edeceklerdir. Bazı yaşlıların, bakımcılarının veya hane halkının kendilerinin şikayetleri veya bulguları olacaktır. Bu durumda tüm hanede yaşayanların aşağıda başlıklar altında ifade edilen, ihmal edilmeyecek kadar önemli tıbbi tavsiyelere uymaları gerekmektedir.

ZİHİN SAĞLIĞINA DİKKAT EDİN

Corona virüs enfeksiyonuna karşı önlemler zor ama geçicidir, bu dönemde pozitif kalmaya özen gösterilmelidir. Hane halkı ve demanslı yaşlıya bakan kişinin hayatın olumlu yönlerini düşünmesinde fayda vardır. Böylece desteklenen demanslı yaşlıya, bakıcı ve hane halkı büyük bir fark yaratmaya devam edilebilirler.

Corona virüs salgınına bağlı olarak bir süre için, corona virüs ile hastalanan insan sayısı artacaktır. Bu bakım desteği veren kişilerin korkmasını veya kendisini endişeli hissetmesini sağlayacaktır. Bu durum son derece normaldir. Bakım desteği veren kişiler kendilerini endişeli veya korkmuş hissediyorlarsa, devletin verdiği güvenilir haberleri her gün düzenli olarak takip edebilirler. Ancak bu haberlerin sürekli olarak birçok haber kanalında yakalanmaya çalışılması ve en son güncellemelerin izlenmeye çalışılması bu çalışanları daha endişeli hale getirebilir.

İnternet ve sosyal medya ortamları haberleri izlemek için kullanıyorsa, yanlış rehberlik veya çevrimiçi güvenilir olmayan haberler ya da tahrik edici bilgiler konusunda çok dikkatli olunmalıdır. En güncel ve doğru bilgiler için belirlenecek bir saatte devlet veya kurumsal güvenilir kaynaklarının kullanılması ve pratik adımlar atılmasına yardımcı olabilecek bilgiler aranmalıdır. Özellikle endişe ve depresyona karşı bilgilerin aranması bakım hizmeti veren bu yardımcılar için faydalı olabilir. Yaşlı, demanslı ve Alzheimer hastaları ile onlara bakım desteği veren kişilerin; yaşlı kişilerin yakınları tarafından telefonla aranmaları, onların kendilerini iyi hissetmelerini sağlamaları, ihtiyaçlarını takip etmeleri son derece değerlidir. İçinden çıkılmaz bir durum söz konusu ise bu kişilerin doktorları ile bir telefon görüşmesi yapılması son derece yararlı olabilir.

GIDA, İLAÇ VE DİĞER TEMEL UNSURLARIN TEMİNİNİ SAĞLAYIN

İyi kalmak için, tüm hane halkının kullandıkları veya ihtiyaçları olan tüm ilaçlara sahip olmaları da çok önemlidir. Eksiklik durumunda ve olası ilaç taleplere karşı, aile hekimi veya yerel eczacının varlığı her zaman hazırda bekleyen bir tedarikçi olduğundan emin olunmasına yardımcı olabilir.

Evdeki yaşayan bireyler ilaç veya malzeme almak için eczaneye gitmemelidir. Eve ilaçları veya ihtiyaç olan malzemeleri getiren bir kişi var ise bu kişi kapının zilini çalmalı, kapının önüne tedarikleri güvenli bir şekilde bırakmalıdır. Küçük birey ise apartman veya evlerin posta kutuları da bu alınan malzemeleri bırakmak için kullanılabilmelidir. Aynı kurallar gıda ve diğer temel ev ihtiyaçlarının temini içinde geçerlidir. Eve teslimat konusunda telefon veya elektronik talep ile tedarik yöntemlerinden de faydalanılabilir. Süpermarketlerin sosyal mesafe ve koruma konusunda bilinçlendirilmiş elemanları yaşlılar için siparişlerin temini sağlayabilir. Bunun dışında bir dost, arkadaş veya yakın olan insanlardan bu yaşlı insanların ihtiyaçlarının temininde yardım istenebilir, tabi ki yukarıda belirtilen kurallara uymak kaydıyla.

OLABİLDİĞİNCE AKTİF KALIN

Evde iken aktif kalmak ve birtakım uğraşılar ile sürekli meşgul olmak, can sıkıntısından ve hayal kırıklığından kurtulmak için birebirdir. Yaşanan bu pandemi sırasında eve hapsolmak ve hissedilen endişeleri tolere etmek bayağı zordur. O nedenle evdeki mevcut veya keşfedeceğimiz olağan görevleri düşünmek, işler yaratmak bu sürecin olumlu yürütülmesine yardımcı olabilir.

İNSANLARLA BAĞLANTIDA KALIN

Evde uzun süre kalmanın en zor yanlarından biri izole edilmiş olarak kendini hissetmektir. Tanıdıklarla telefon veya internet üzerinden iletişimi sürdürmek herkese birçok açıdan yardımcı olabilir, kendilerini iyi hissetmelerini sağlayabilir. Burada olmazsa olmaz kural evde, örneğin hemşire veya ücretli bakıcı gibi profesyonellerden başka ziyaretçilerin olmaması gerektiğidir.

Yaşanan pandemi ile alakalı olarak endişeli olan arkadaşlarınız ve aileniz olabilir. Onlarla bağlantıda kalmak, herkesin günlük yaşamla başa çıkmasına ve bu zor zamandan kolay geçmesine yardımcı olacaktır. Aile bireylerine yakın kişilerle telefon, posta, WhatsApp, e-posta veya Skype ile bağlantı kurulmasında yarar vardır. Herkes kendisi veya yakınları için teknolojinin sunduğu en uygun yöntemi tercih etmelidir. Skype, WhatsApp ve Zoom gibi görüntülü aramalar ile sosyal medya platformları denemeye değer olabilir.

İnsanların sevdikleri, tanıdıkları veya herhangi birinin yüzünü görmesi, seslerini işitmesi onların iletişim, dayanışma ve yakınlık içerisinde olduklarını kendilerine hissettirebilir. Bunun için günün belli saatlerini ayırmak, bu bağlantılar için bir beklenti yaratmak ve iletişim için dört gözle beklemek kişileri mutlu edebilir.

BİR RUTİN GELİŞTİRİN

Günlük rutinler, evde kalmayı kolaylaştıracaktır. Kişinin belirli bir günde ne yapacağını bilmesi ve özellikle haberlerdeki her şeyden endişe duyması durumunda kendilerini daha az endişeli hissetmelerine yardımcı olabilir. Bunun için aşağıdaki ipuçlarını denenebilir:
• Yapmak istenenler ile ilgili düzenli bir program hazırlamakta fayda var. Bu her gün veya her hafta bir şeyler yapmayı planlamak daha kolay ve daha güvenli gerçekleştirebilmeyi sağlayabilir. Günün belirli saatlerinde yaşlıların kendilerini iyi hissettiği saatlerde planlanacak etkinlikler düzenlemeye çalışılmalıdır.
• Rutin veya günlük görevleri daha yönetilebilir hale getirmek için yapılacak işler veya rutinler kolaylaştırılmalıdır, basitleştirilmelidir.
• Örneğin, genellikle birkaç günlük yürüyüş içeriyorsa, kişinin rutinini takip etmek mümkün olmayabilir. Egzersiz, temiz hava, çiçekler veya kuşları dinlemek olsun, kişinin özellikle neyi sevdiğine bağlı olarak alternatifleri gözden geçirmekte yarar var.
• Her seferinde yeni bir adım atılmalıdır, bir şeye odaklanmaya çalışılmalıdır ve her görevi daha küçük adımlara bölünmesi yapılabilirlikleri artıracaktır.

HİJYEN KURALLARINI HARFİYEN UYGULAYIN

Herkes için iyi solunum ve el hijyeni, korona virüs yayılmasını durdurmaya yardımcı olur. Onun için;
• Elleri sık sık sabun ve suyla yıkamak (veya bu mümkün değilse, bir el dezenfektanı kullanmak)
• Bir dokuya öksürme veya hapşırmak (Eğer kağıt mendiliniz yoksa dirseğinizi kullanın, ama ellerinizi değil)
• Kullanılmış kağıt mendilleri çöp kutusuna hızlıca koymak
• Yüzüne dokunmamak
• Oturulan odaları sık sık havalandırmak
• Yaşlılar için derin nefes alma egzersizleri uygulamak

Bu kurallar herkes için önemlidir, ancak özellikle demansı ve yaşlı bakıcıları olan insanlar için çok daha önemlidir. Elleri yıkama özellikle önemlidir ve sık sık dokunulan uzaktan kumandalar, telefonlar, mutfak-wc muslukları ve kapı kolları, dolap tutacakları gibi öğeleri düzenli olarak temizlemek iyi bir fikirdir. Tüm hane halkına kuralları hatırlatmak için posterler veya uyarı yazıları hazırlanabilir ve evin ilgili yerlerine asılabilir. Bunları her biri farklı yazı karakteri veya renklerde, farklı figürlerin ilavesi ile oluşturulabilir. Demansı olan kişinin ellerini yıkaması için uğraşılması gerekiyorsa şarkı söylerken elleri yıkamaya çalışmak doğru olabilir.

YARDIM İÇİN NEREYE GİDECEĞİNİZİ BİLİN

Demanslı bireyler için gerektiğinde bazı anahtar destek kuruluşlarına veya kişilere ihtiyaç olabilir, o nedenle bu tür bilgilerin listesini her zaman için oluşturmakta ve el altında tutmakta yarar var. Mümkünse bu kişi veya kuruluşların telefonlarını kullanabiliyorsa yaşlı bireyin veya yakınında çokça olabilen kişinin mobil telefonlarda saklamakta yarar var. Bu önlem kişilerin kendilerini stresli veya iyi hissedilmenin gerçekleşemediği bir zamanda iletişim bilgilerine hemen erişebilmeyi mümkün kılacaktır.

Yardıma ihtiyaç duyabilecek yaşlılar mobil telefonlarına; aile hekimlerinin, irtibatta oldukları diğer sağlık profesyonellerinin, sosyal destek alabilecekleri kişilerin, evde bağımsız kalmayı destekleyen belediye veya diğer kuruluşların, yaşlılara destek sağlayan tüm aile bireyleri ve yaşlı kişinin arkadaşlarının, paket yemek veya market servislerinin; yangın, doğal gaz, su, elektrik idareleri acil telefonlarının, yaşanılan binaların yönetici veya apartman görevlilerinin telefon numaralarını ilave edebilirler.

Bazı yaşlılarımız desteğe şuan ihtiyaçları olmadığını ve dolayısıyla da şuan bir planlama ihtiyacı olmadıklarını düşünebilirler, ancak ihtiyaçların beklenmeyen anlarda olabileceğini düşünerek her bireyin hazırlıklı olmasında fayda var, böylece daha fazla yardım gerekecek durum için hem yaşlılar ve hem de yakınları kendilerini daha güvende hissedebilirler.

EVDE BİRİSİ HASTALANIRSA YAPILMASI GEREKENLER

Yaşlı veya demans hastasının hastaneye götürülmesi gereken durumlar için bir çanta hazırlama listesini hazır bulundurmak her zaman gerekebilir. Bu listede iç çamaşır, önü iliklenebilir esnek dokulu ve pamuklu bir pijama, terlik, gözlük, diş fırçası ve diş macunu, kullanılan ilaçlar ve ilaç listesi, nüfus cüzdanı, ıslak mendil, peçete, havlu, bardak, çatal kaşık, havlu gibi malzemeleri ile, acil durumlar için iletişim kurulması gereken birinci derece yakınlarının isim-telefon bilgilerini içeren detaylı bir liste gerekebilir. Hastanedeki doktor, hemşire veya diğer bakım destek personellerinin yaşlı kişiyi daha iyi anlamasına yönelik evdeki bakıcı tarafından hazırlanmış bir bilgi notu da hastane servisleri için son derece yararlı olabilir.

Evdeki herhangi bir kişide corona virüs lehine ateş ve öksürük bulguları var ise bu durum hastanedeki yetkililere veya ülkemiz için 112 acil sağlık hizmetlerine erişim hattına mutlaka bildirilmelidir. Bunun yanı sıra evde yaşlılara bakım desteği sağlarken yaşlılarda veya hane hakkında baş edilemez sağlık şikayetleri görülüyorsa, sağlık sorunlarının giderek arttığı veya kötüleştiği izleniyorsa, şikayetler bir haftayı aşmış ise, kişi nefes almakta zorlanıyorsa mutlaka acil sağlık servisi 112 aranarak yardım talep edilmelidir.

Kendinizi ve başkalarını korumak adına irtibatta olunan sağlıkla ilişkili profesyonellerle mutlaka bir telefon görüşmesi yapılarak sorunların paylaşımı ve sağlık profesyonellerinin fikirlerinin alınması son derece kıymetlidir. Gereksiz yere hastaneye gitmenin de hem yaşlılarımız, hem bakım elemanı, ham aile bireyleri, hem de hastanede çalışan ve sağlık hizmeti sunan diğer kişiler için ciddi riskler doğurabileceğini de unutmamak gerekir.

Demansı olan birisine bakan personel veya ev halkı, bakım hizmeti vermekte zorlanıyorsa yerel yetkililere başvurulması gerekmektedir. Demanslı kişinin sizsiz neler yapabileceği ve yapamayacağı, bakıcı desteği olmadan karşılaşabilecekleri riskler konusunda yetkililerin samimiyetle bilgilendirilmesi son derece değerlidir. Yerel otoriteler ve çözüm mekanizmaları bakıcının bir süre için sağlayamayacağı bakım desteğini bakıcı iyileşinceye kadar ihtiyaç sahibine vereceklerdir.

Uzman Dr. Sinan İBİŞ
Medikal Turizm Derneği Başkanı

Not: Bu Yazı tourmag.com.tr Sitesinde Yayınlanmaktadır.

“Günlük gelişmeleri, sabah ve akşam birer kez, yetkili kişiler ve güvenli kanallardan takip etmek yeterli, sürekli maruz kalmak zihni yorar. Konuşmalarımızın ekseninde olağan günlük paylaşımlar olmalı. Denediğimiz bir tarif, dinlediğimiz bir müzik, izlediğimiz bir dizi veya film, okuduğumuz bir kitap gibi. Bu pandeminin bize hatırlattığı en önemli kavramın, bireysel olarak ne yaparsak yapalım toplum olarak hareket etmediğimiz sürece bir anlamı olmadığını anlamış olmamızdır.”

“Bu salgının yaşamımızı ne biçimde ve ne kadar süreyle daha etkileyeceğini bilmiyoruz. Her belirsizlik kaygı uyandırır, yanıtı belli olmayan, öngöremediğimiz sorular açıklığa kavuşsun isteriz. Sosyal medya, yazılı ve görsel kitle iletişim araçlarından haberler alma peşindeyiz. Virüsü tanıdıkça ona karşı güçleneceğimizi düşünüyoruz. Oysa artan hastalık ve ölüm rakamları, yurtdışından gelen görüntüler, bazen alanında uzman olmayan kişilerden tutarsız ve bilimsellikten yoksun açıklamalar dinlemek, bunlara sürekli maruz kalmak, bir süre sonra bilgi edinmenin ötesine geçip, zihinde korkuyu tetiklemeye başlayabilir.”

-Böyle bir salgını, izolasyonu, ortak bir korkuyu ilk kez yaşıyoruz ve ne zaman biteceğini de bilmiyoruz. Bu durumun ruh sağlığımıza  kısa ve uzun vadeli etkileri neler olabilir?

-Bu etkileri en aza indirebilmek icin neler yapmalıyız?

-Tek yaşayanlar,  mutlu bir aile hayatı olanlar,  mutsuz oldukları eşlerle  evlere kapanmak zorunda kalanlar,  minicik evlerde kalabalık yaşayanlar.. . herkesi farklı farklı etkiliyor sanırım bu durum.  İlişkileri nasıl etkileyecek bu süreç? Ne yapmak gerek mutsuzluğa, umutsuzluğa kapılmamak için?

“Konforlu bir izolasyon içinde olanlar, rutin yaşamlarında da konforlu ve steril bir ortamdaydı zaten, o yüzden onlar bu açıdan bir zorluk çekecek diye düşünmüyorum. Kalabalık evlerde yaşayanlar, aile içi şiddet olgusu olanlar için ise en güvenli liman olması gereken evleri ne yazık ki güvenli bir ortam değil. ”

-Savaşta değiliz. Yani, yiyeceğimiz, kitaplarımız, filmlerimiz, müziklerimiz elimizin altında. Sanal müzelere gidiyor,  konserler izliyoruz. Her isteğimiz kapımıza geliyor.  Çok konforlu bir izolasyon içindeyiz. Salgın sonrasına nasıl yansıyacak bu durum? Konforlu yalnızlığa devam mı edeceğiz? Eski yaşama uyumda zorluk çeker miyiz?

Sosyalliğimizden ödün veremeyiz

-Yalnız yaşayanlar daha mı şanslı zaten alışkın oldukları için buna benzer bir yaşama?

-Evden calısmaya geçenler salgın sonrasında ne yapacak sizce? Şirketler bu durumu verimli görüp devam ettirmek isterse iyice yalnızlaşacak mı insanlar? Kahve molaları,  öğle yemekleri,  şirket dedikoduları olmadan is hayatı nasıl olur?

-Sevdiği aile bireyinden ayrı kalmak zorunda olanlar, küçük çocuğuna bakan tek ebevynler, evde tek başına kalanlar, yalnız yaşayan yaşlılar.. bazılarının daha da çok duygusal desteğe ihtiyacı var sanki. Ne yapılmalı?

OKUMA ÖNERİLERİ

Türkiye’de ve dünyada Covid-19 (korona) salgını ile birlikte devletin sosyal nitelikleri ve sosyal devlet kavramı yeniden hatırlandı ve hatırlatıldı.[i] Zira, ihtiyaçlar yerine piyasa ilkesinin hakim kılınmasının emekçi ve yoksul hanehalkları üzerindeki birikmiş sancıları epeydir yoğun bir biçimde hissediliyor ve biliniyordu. Şimdi, Covid-19 süreciyle, çalışma yaşamına dönük koruyucu mevzuattan ve getirilen kurallardan, sosyal koruma önlemleri ve politikalarından yararlanma düzeyleri çok daha eşitsiz ve tabakalı bir hale bürünüyor.[ii] Bu önlemlere ilişkin gündem, neredeyse tamamen ekonomi ve çalışma yaşamı konuları etrafında şekilleniyor. Çalışma yaşamı söz konusu olduğunda da kayıtlı çalışan işçilere ilişkin kurallar ve sosyal koruma önlemleri gündeme geliyor. Ancak bu gündem, ücretsiz izinler ve işten çıkarmaların beraberinde getirdiği gelir kayıplarıyla birlikte işsiz ve çalışan yoksulluğuna da ister istemez kayıyor. Yoksulluk ve gelir kaybının yanı başındaki pasif işgücü piyasası politikaları kapsamında kısa çalışma ödeneği, ücret garanti fonu, iş kaybı tazminatı, işsizlik sigortası ve sosyal yardımlar karşımıza çıkıyor.[iii] Özellikle işsizlik sigortası ve kısa çalışma ödeneği etrafında kimi talepler üretildi ve düzenlemeler yapıldı; kısa çalışma ödeneğinden yararlanma şartları genişletildi. Bu süreçte sosyal yardımlar da işsiz ve yoksullara gelir aktarımı talepleri, bakanlığın ek 1.000 TL yardım kararı ile mahallelerde yardım dağıtımları ve PTT önlerinde para çekmeler sırasındaki fiziksel bir araya gelişlerle yeniden gündeme geldi. Ancak her durumda, çalışma yaşamı ve sosyal koruma düzenlemeleriyle ilgili talep üretilip, temsil ilişkileri sağlanabilirken,[iv] sosyal yardımlar kamu otoritesinin tek yanlı belirlemesine terk edildi. Oysaki kapsadığı nüfus büyüklüğü ve hanehalkları açısından anlamı dolayısıyla sosyal yardımların da bir talepler alanı olarak inşa edilmesi gerekli.[v] Buna karşın sosyal yardım programlarına dayanan herhangi bir öneri getirilmedi.

Türkiye’de sosyal yardımlar, dünyadaki eğilimlere paralel olarak, yaygınlaşan ve kalıcılaşan bir politika konumunda: Yararlanıcı sayıları genişliyor; harcamalar yükseliyor; program sayısı çeşitleniyor. Dahası, gelir kayıpları ve yoksulluk karşısında ilk başvurulan sosyal koruma araçlarından biri haline geliyor ve sosyal güvenlik içerisindeki tamamlayıcı niteliğinden de giderek uzaklaşıyor. Bu eğilimin hem Covid-19 ve beraberindeki süreçte hem de ileride güçleneceğini saptamak gerekiyor. Asgari ücrete dayalı muhtaçlık gelirini esas alan gelir testi yönteminin[vi] de sosyal yardım kapsamına giren hane sayısını yıllara göre artıracağını öngörmeli.

Bu noktada, yoksulların sosyal yardım hakkı ve devletin görevlerine ilişkin kimi hatırlatmalar yapmalı ve önerilerde bulunmalı. Zira Covid-19 ile birlikte gelen ve ücretsiz izinler ve işten çıkarmalarla katmerlenen gelir kaybı ve yoksulluk sorunlarıyla işsiz ve çalışan yoksul hanehalklarının ne nakit ve stok yeterlilikleri ne de erişimi kısıtlı asgari sosyal yardımlar aracılığıyla baş edebilmek mümkün.

Türkiye’de sosyal yardımlara ilişkin mevcut yapının bu yazının konusu itibarıyla ana özelliklerine [vii] değinelim. Sosyal yardımlar, ağırlıklı olarak sosyal güvence/sigorta yoklamasına dayalı olmaları nedeniyle kayıtlı çalışan yoksullar açısından dışlayıcı bir yapıya sahip. Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları tarafından yapılan yardımların çoğu, sosyal güvence ve diğer ödemeler (sosyal güvenlik kuruluşlarından aylık ve gelir alma, işsizlik sigortası, nafaka,[viii] harçlık[ix]) ile çalışma ve muhtaçlık geliri yoklamalarına dayalı. Bu yöntemlerle ilgili yasa, yönetmelik, genelge ve uygulama kılavuzlarına dayanan bir mevzuat olmakla birlikte, vakıfların Mütevelli Heyetleri kendi içlerinde, takdir yetkisi temelinde hane bazında mevzuatla uyumlu farklı kararlar alabiliyor. Türkiye’de belirli bir gelirin altında kalan herkese, yurttaşlık esasına dayalı olarak yönelmiş nakit bir yardım programının olmadığı da biliniyor. Bunun yerine, başvuru esasına dayalı olarak sözü edilen gelir, varlık ve servet yoklamaları sonunda kurumca “muhtaç” olduğu kabul edilenlere gıda, yakacak ve eğitim materyali yardımları yapılıyor. Nakit sosyal yardım programları; hedefli, seçimli ve şartlı nitelikleri[x] birlikte taşıyor. Ayrıca, çalışma ya da çalışabilirlik yoklaması mevzuatta adı konmadan yer bulmuş ve uygulamada yaygın bir biçimde rastlanan bir eleme/dışlama ya da içerme yöntemi. Bu haliyle sosyal yardımların ve yardım kurumlarının, başvuran ya da yardım alan hanehalklarının çalışmaya katılımlarını güçlendiren bir işgücü piyasası kurumu işlevine sahip olduğu da görülüyor.[xi]

Covid-19 gündemiyle birlikte merkezî yönetim, düzenli sosyal yardım[xii] alan ve sayısı 2 milyon civarında olduğu tahmin edilen haneye, herhangi bir başvuru şartı aranmaksızın 1.000 TL nakit destek verme kararı aldı. Ödemelerin ay sonunda başlatılacağı belirtildi ve bunun için 2 milyar TL’lik bir kaynak ayrıldığı açıklandı.[xiii] Ayrıca Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın vakıflara aktardığı aylık periyodik payın 135 milyon TL’den 180 milyon TL’ye çıkartıldığı da duyuruldu.[xiv] Yasaklamalarla birlikte il ve ilçe belediyelerinin de kimi yeni çalışmaları bulunuyor.

Dünyada pek çok ülke de bu süreçte yeni sosyal yardım politikaları belirliyor ve programlar hayata geçiriyor. Refah rejimleri ve sosyal güvenlik sistemleri alınan önlemler üzerinde şüphesiz belirleyici bir etkiye sahip. Örneğin Kıta Avrupası ve İskandinav refah rejimi özelliklerine sahip olan ülkelerde sosyal yardım önlemlerine ağırlık verilmediği göze çarpıyor. Bu anlamda ilk grup için Almanya, Fransa ve İsviçre; ikinci grup için İsveç, Danimarka ve Hollanda’nın sosyal yardımlar yerine sosyal sigortalar ve işgücü piyasası kurumlarına dönük güçlendirmelere ağırlık verdiği görülüyor. Buna karşılık liberal (Amerika, İngiltere, İrlanda, Avustralya, Yeni Zelanda) ve Güney Avrupa (İspanya, Porktekiz, kimi çalışmalarda İtalya) refah rejimlerine sahip ülkelerde sosyal yardımlar konusunda kimi adımlar atılıyor. Ancak esas olarak yoksulluğu azaltma stratejilerinin uygulandığı Latin Amerika (Arjantin, Kolombiya, Brezilya, Peru, Bolivya, Jamaika, El Salvador) ve Asya (Singapur, Tayvan, Güney Kore, Endonezya, Hindistan, Hong Kong) ülkelerinde sosyal yardımlar da gündeme geliyor.

Bu ülkelerde sosyal yardım alanındaki son gelişmeler, ağırlıklı olarak, halihazırda yardım alanlara, belirli bir gelirin altındaki hanehalklarına, yaşlılara, çocuklara (özellikle beslenme ve çocuk bakımı), engellilere, çalışan yoksullara ve Covid-19’dan etkilenenlere odaklanıyor. Doğrudan Covid-19’dan etkilenenlere yönelen yardımlar azınlıkta kalırken, kapsamı genişleten ve yeni yardım alan kişi ve haneler yaratan politika ve programlar benimseniyor. Herkese yönelen yardımlardan çok, seçimli ve hedefli programlar öne çıkıyor. Türkiye bu gruplar içerisinde, Arjantin, Kolombiya, Hong Kong, Ürdün, Malezya ve Peru ile halihazırda yardım alan hanelere ek nakit transfer yapan ülkeler arasında yer alıyor.

– Öncelikle sosyal yardımların vakıflara başvuru esasına dayalı olması, vakıflarda fiziksel bir araya gelişleri artıracaktır. Örneğin 1.000 TL nakit destek açıklamasından sonra vakıflara başvuru ya da bilgi amaçlı gelen kişi sayısında geçtiğimiz haftalarda ciddi artışlar olduğu biliniyor. Bu nakit desteğin düzenli yardım alanlara otomatik olarak verildiği bilgisinin yaygınlaşmasıyla vakıflara giden kişi sayısı azalacaktır. Yine de ücretsiz izinler ve işten çıkarmaların beraberinde getireceği gelir kayıpları için vakıfların giderek daha çok başvurulan ve fiziksel bir araya gelişlerin yaşandığı yerler olacağını gözönünde bulundurmak gerekir. Bunun için telefonla başvuru, 144 Sosyal Yardım Hattı, 112 Vefa İletişim Programı, BİMER, CİMER gibi kanalların kullanılması teşvik edilmelidir. Başvuru shibi hanelerin ihtiyaç tespiti süreçlerinde vakıflarca yapılan hane ziyaretleri yerine başka bir yöntemin benimsenmesi doğru olacaktır. Kimi vakıfların bu yönde adımlar attığı öğrenilmiştir.

– Bütçeden Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonu’na yapılan transferler (Hazine yardımı) artırılmalıdır.[xvi]

– Sosyal yardım programları kapsamında yapılan ödeme tutarları artırılabilir.

– İhtiyaç tespiti süreçlerinde, vakıf çalışanları ve Mütevelli Heyetleri ilgili mevzuatı ve uygulama kılavuzlarını, başvuru sahipleri lehine daha esnek bir biçimde yorumlayabilir.

– İhtiyaç tespiti süreçlerinde, periyodik ve yeniden izlemelerde uygulanan, kişi ve hanenin çalışma ve çalışabilirliğine dönük eleyici değerlendirmeler, iş aramasına ilişkin yönlendirme, telkin ve basınçlar, -halihazırdaki gerçekçiliği ve doğruluğu bir yana- askıya alınabilir.

– Gelir testinde esas alınan muhtaçlık geliri, içinden geçilen olağanüstü dönemin şartları içerisinde yeniden düzenlenebilir ve muhtaçlık geliri daha yukarıda bir seviyede yeniden belirlenebilir.

– Aynı anda alınamayan en azından kimi sosyal yardımların birlikte alınabilmesi için yine en azından geçici süreli bir düzenleme getirilebilir.

– İl ve ilçe belediyelerinin mahallelerdeki yardım dağıtımlarında fiziksel bir araya gelişleri ortadan kaldıracak yöntemler mutlaka geliştirilmelidir.

– 1.000 TL’lik nakit yardımın çekilmesi sırasında PTT önlerinde oluşan kalabalıkların ardından, PTT yoğunluk yaşayan şubelerini geçici olarak kapatma kararı aldı ve nakit ödemelerin 3 Nisan 2020 günü saat 10.00’dan itibaren PTT dağıtıcıları, bekçiler ve kolluk birimleri aracılığıyla ikametlerde yapılacağı duyuruldu. Bu ödemelerin, özellikle gecekondu mahallelerinde yardım dağıtımlarında olduğu gibi mahalle meydanlarında değil, hane bazında kapıdan yapılmasına mutlaka özen gösterilmeli. Hatta dağıtım görevlilerinin toplu yaşamın ağırlıkta olduğu özellikle gecekondu mahallelerine girişleri mümkünse hissettirilmemeli, duyanların sosyal mesafeyi ihlal edebilecek davranışlarına zemin sunulmamalı. Zaten bakanlığın açıklamasında ödeme tarihleri, kişinin doğum yılının son rakamına göre 1-5 Nisan olacak şekilde takvimlendirilmişti. Tüm bunlar için teknik altyapı vesaire, ne gerekiyorsa hazır edilmeli, dağıtımlar mutlaka yaya değil, bir araç vasıtasıyla yapılmalı.

Bu ülkelerde sosyal yardım alanındaki son gelişmeler, ağırlıklı olarak, halihazırda yardım alanlara, belirli bir gelirin altındaki hanehalklarına, yaşlılara, çocuklara (özellikle beslenme ve çocuk bakımı), engellilere, çalışan yoksullara ve Covid-19’dan etkilenenlere odaklanıyor. Doğrudan Covid-19’dan etkilenenlere yönelen yardımlar azınlıkta kalırken, kapsamı genişleten ve yeni yardım alan kişi ve haneler yaratan politika ve programlar benimseniyor. Herkese yönelen yardımlardan çok, seçimli ve hedefli programlar öne çıkıyor. Türkiye bu gruplar içerisinde, Arjantin, Kolombiya, Hong Kong, Ürdün, Malezya ve Peru ile halihazırda yardım alan hanelere ek nakit transfer yapan ülkeler arasında yer alıyor.

Türkiye’de gerek yararlanıcı kitlenin temsil ilişkilerinden uzak olması[xvii] gerekse bu ilişkileri yaratabilecek yapıların henüz gereken ilgiyi göstermemiş olması nedeniyle sosyal yardımlar bir talepler alanı olarak inşa edilemedi. Oysaki, yoksulluktan ve gelir kayıplarından korunmak ile sosyal yardım hakkı talebinin meşru ve hukuki bir zemine sahip olduğu ileri sürülebilir. Anayasada, sosyal koruma ve yoksullukla mücadelede, ayrı bir sosyal yardım hakkından söz edilmiyor. Bu bir eksiklik; ancak Anayasa’nın pek çok maddesinde yoksulların ve yoksulluk riskiyle karşı karşıya olanların korunmasına ilişkin devlete görev veren pek çok hüküm var. Altına imza atılan uluslararası sözleşmelerin yanı sıra Anayasa ve başta 3294 sayılı Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Kanunu ve ilgili mevzuat ile sosyal yardımların hak yaratıcı bir biçimde düzenlendiği söylenebilir. Tüm bu hukuksal çerçeve, devlete, sosyal yardım hakkının sağlanması ve korunması konusunda görev verir.

Öte yandan sosyal güvenlik hakkını sadece çalışanlarla sınırlandırmak da dar bir bakış açısı olacaktır.[xviii] Herkes bu hakkın öznesi olduğu için Anayasa’da tanımlanan bu ödevin, sosyal yardımları da içerdiği rahatlıkla ileri sürülebilir. Zira; 3294 sayılı Kanun, sosyal yardım yapılmasına ilişkin hukuksal çerçeveyi çizer ve hak edenlere sosyal yardım yapmak için devlete gereken teşkilatı kurma ve tedbirleri alma görevini verir. Bu görevler sırasıyla, yardım yapacak teşkilatı kurma ve politika belirleme, yoksulun kim olduğunu belirlemeye ilişkin devlete ölçüt getirme yetkisi verme, ölçütler ışığında yoksulu belirleme, ona yardım götürme ve yardım yapılan kişi ve hanenin durumunu izleme gibi boyutlara da sahip. Aksi halde devletin, gelir kaybı yaşayarak yoksullaşan kesimlerin sosyal yardımlara eşit bir biçimde erişim olanağına kavuşamamasından sorumlu olacağını düşünemek gerekir. Bu bakımdan Türkiye’de gerek mevzuatın gerekse uygulamanın bu ihtiyaca yanıt verir bir biçimde yapılandığını söylemek oldukça güç. Ayrıca hak ediş kararlarını ve takdir yetkisini yargısal denetimin dışına çıkarmaya dönük bir niyetin varlığının ve sosyal yardım hakkının yargı kararlarıyla desteklenmemiş olmasının eksikliğinin de altı çizilmeli.[xix]

– Bütçeden Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonu’na yapılan transferler (Hazine yardımı) artırılmalıdır.[xvi]

– Sosyal yardım programları kapsamında yapılan ödeme tutarları artırılabilir.

– İhtiyaç tespiti süreçlerinde, vakıf çalışanları ve Mütevelli Heyetleri ilgili mevzuatı ve uygulama kılavuzlarını, başvuru sahipleri lehine daha esnek bir biçimde yorumlayabilir.

– İhtiyaç tespiti süreçlerinde, periyodik ve yeniden izlemelerde uygulanan, kişi ve hanenin çalışma ve çalışabilirliğine dönük eleyici değerlendirmeler, iş aramasına ilişkin yönlendirme, telkin ve basınçlar, -halihazırdaki gerçekçiliği ve doğruluğu bir yana- askıya alınabilir.

– Gelir testinde esas alınan muhtaçlık geliri, içinden geçilen olağanüstü dönemin şartları içerisinde yeniden düzenlenebilir ve muhtaçlık geliri daha yukarıda bir seviyede yeniden belirlenebilir.

– Aynı anda alınamayan en azından kimi sosyal yardımların birlikte alınabilmesi için yine en azından geçici süreli bir düzenleme getirilebilir.

– İl ve ilçe belediyelerinin mahallelerdeki yardım dağıtımlarında fiziksel bir araya gelişleri ortadan kaldıracak yöntemler mutlaka geliştirilmelidir.

– 1.000 TL’lik nakit yardımın çekilmesi sırasında PTT önlerinde oluşan kalabalıkların ardından, PTT yoğunluk yaşayan şubelerini geçici olarak kapatma kararı aldı ve nakit ödemelerin 3 Nisan 2020 günü saat 10.00’dan itibaren PTT dağıtıcıları, bekçiler ve kolluk birimleri aracılığıyla ikametlerde yapılacağı duyuruldu. Bu ödemelerin, özellikle gecekondu mahallelerinde yardım dağıtımlarında olduğu gibi mahalle meydanlarında değil, hane bazında kapıdan yapılmasına mutlaka özen gösterilmeli. Hatta dağıtım görevlilerinin toplu yaşamın ağırlıkta olduğu özellikle gecekondu mahallelerine girişleri mümkünse hissettirilmemeli, duyanların sosyal mesafeyi ihlal edebilecek davranışlarına zemin sunulmamalı. Zaten bakanlığın açıklamasında ödeme tarihleri, kişinin doğum yılının son rakamına göre 1-5 Nisan olacak şekilde takvimlendirilmişti. Tüm bunlar için teknik altyapı vesaire, ne gerekiyorsa hazır edilmeli, dağıtımlar mutlaka yaya değil, bir araç vasıtasıyla yapılmalı.

Bu ülkelerde sosyal yardım alanındaki son gelişmeler, ağırlıklı olarak, halihazırda yardım alanlara, belirli bir gelirin altındaki hanehalklarına, yaşlılara, çocuklara (özellikle beslenme ve çocuk bakımı), engellilere, çalışan yoksullara ve Covid-19’dan etkilenenlere odaklanıyor. Doğrudan Covid-19’dan etkilenenlere yönelen yardımlar azınlıkta kalırken, kapsamı genişleten ve yeni yardım alan kişi ve haneler yaratan politika ve programlar benimseniyor. Herkese yönelen yardımlardan çok, seçimli ve hedefli programlar öne çıkıyor. Türkiye bu gruplar içerisinde, Arjantin, Kolombiya, Hong Kong, Ürdün, Malezya ve Peru ile halihazırda yardım alan hanelere ek nakit transfer yapan ülkeler arasında yer alıyor.

Sosyal devletle başladım, onunla bitirelim… Sosyal devlet, bağımlı çalışanların, ekonomik ve sosyal bakımdan güçsüz sınıf ve kesimlerin ve özel olarak korunması gereken grupların ihtiyaçlarına, taleplerine sosyal eşitlik temelinde cevap veren ve buna göre yapılanan bir devlettir.[xx] Devletin sosyal nitelikleri, riskler karşısında öncelikle önleme, ardından koruma, güvence ve tazminin sağlanması boyutlarını içerir. Tanım düzeyindeki bu belirlemelerin yaşama geçirilmesi gerekliliğine olan ihtiyaç bugün çok daha yakıcı. Covid-19 sürecinde, ihtiyaç sahiplerini işgücü piyasasına katılımları ve nakit varlıklarından bağımsız olarak kavrayan bir kamu yönetimi ve sosyal politika anlayışı zorunluluğu kendisini belirgin bir biçimde gösteriyor. Refaha erişim ve risklerin tazmininde, mal ve hizmetlere erişimde piyasa ve çalışma/ücret geliri bağımlılığını sınırlandıran bir yaklaşıma ve devletin sosyal niteliklerinin bu yönde yapılanmasına her zamankinden daha çok ihtiyaç var.

[i] DİSK Genel Başkanı Arzu Çerkezoğlu’nun “Şimdi sosyal devlet zamanıdır” belirlemesi, aynı zamanda bir hatırlatma ve hatta çağrıdır da. https://www.youtube.com/watch?v=jK2XmPMZVwA&t=677s (erişim: 27 Mart 2020). Sosyal devlet gereksinimine işaret eden yazılar da yazıldı: Güler. M. A. (2020) “Bir tercih meselesi”, https://www.birgun.net/haber/bir-tercih-meselesi-293706?fbclid=IwAR3rHPS0hXh10dGyBjIIiT3nkx4AZQWjyzIAemE56SBB4MQC4fWw1dMZ7TA; Kıdak, E. (2020) “Salgın, kriz, işçiler ve enternasyonalizm”, https://www.evrensel.net/haber/400738/salgin-kriz-isciler-ve-enternasyonalizm?a=949ec&fbclid=IwAR3agbre8hMmOuY8mFzJDTDu1kL1k5xDsXXizUd0VT5VO46rHTSQRAgP8HM (erişim: 29 Mart 2020).

[ii] Salgının toplumdaki (ve dünyadaki) herkesi sadece yakalanma riski, tanı ve tedavi süreçleri ve yakalanmamak ve etkilerinden kurtulmak için yapılması gerekenler bakımından değil, hanelerdeki “karantina/izolasyon” koşulları bakımından da eşit bir biçimde etkilemesi mümkün değildi. Salgından toplumun eşit bir biçimde etkileneceği yönündeki birtakım düşünce ve lafların, gelişigüzel söylenmediyse, sosyal sınıfları ve eşitsizlikleri örten işlevlerle yüklü olacağını söylemek gerekiyor. Prof. Göregenli’nin belirlemeleri ufuk açıcı: “Salgından önce de eşit değildik, sırasında da değiliz, geçince de sonuçlarından aynı biçimde etkilenmeyeceğiz. Bence virüsün bulaşma olasılığı konusunda bile eşit değiliz. Evde oturabilenlerle, dışarıda ve toplu taşım kullanarak işlerine gidip gelmek zorunda olanlar, aynı önlemleri alsalar bile eşit koşullarda değiller. Esasen bu ‘eşitlik’ metaforu, bazen virüse bir tür akıl, ahlak hatta adalet dağıtma görevi vererek ‘Bak, zengin fakir ayrımı yapmıyor’ biçiminde kuruluyor ve sistemik eşitsizlik ve adaletsizlikleri meşrulaştırma işlevi görüyor.” bkz. “Prof. Dr. Melek Göregenli: Salgından önce de eşit değildik, salgında da eşit değiliz”, Evrensel, 26 Mart 2020, https://www.evrensel.net/haber/400472/prof-dr-melek-goregenli-salgindan-once-de-esit-degildik-salginda-da-esit-degiliz (erişim: 27 Mart 2020).

[iii] Bu politikaların, yararlanma şartları, ödeme miktarları ve süreleri bakımından aktifleştirici bir niteliğe sahip olduğunu söylemek de mümkündür; bu yönde görüşler de vardır.

[iv] Alınan ve alınacak önlemlerde katılım, temsil ve talep mekanizmalarında eksiklikler göze çarpıyor. Örneğin geçmişin Emek Platformu türü oluşumlarına olan ihtiyaç yakıcı bir biçimde hissediliyor.

[v] CHP, aile yardımları sigortasının yasalaşması ve yoksul ailelere asgari 2.000 TL’lik gelir güvencesi önerilerini getirdi. Sosyal Bilimcilerin Çağrısı (https://sosyalbilimcilerincagrisi.com) adlı metinde, “Sağlık yardımı almakta olan 10 milyon dolayındaki ‘kayıtlı yoksullara’ kişi başına aylık net 500 TL yurttaşlık geliri ödenmeye başlanmalıdır” denildi. Türk-İş, Hak-İş ve DİSK’in ortak açıklamalarında, iş ve gelir kaybına uğrayanlara devlet tarafından gelir desteği sağlanması çağrısı yapıldı. DİSK, KESK, TMMOB ve TTB’nin önlem talebi metninde, işsizler için “koşulsuz işsizlik maaşı” talep edildi.

[vi] Hanede kişi başına gelirin, aylık net asgari ücretten (2020 için 2.324,70), bir bekar işçi için belirlenen asgari geçim indirimi (243,64 TL) çıkartıldıktan sonra kalan kısmının 1/3’ünden (693,68 TL) az olması.

[vii] Daha ayrıntılı olarak şurada işlemiş bulunuyoruz. Bkz. Kutlu, D. (2015) Türkiye’de Sosyal Yardım Rejiminin Oluşumu, Ankara: Notabene. Ayrıca bkz. Dertli, N. (2018) “AKP ve Sosyal Yardımlar: Ücretli Çalışmanın ve Aile Etiğinin Dayatılması”, Ayrıntı Dergi, 28, s. 51-57.

[viii] Nafaka bağlanmış ya da bağlanması mümkün olanlar.

[ix] 2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu’na göre harçlık ödenenler.

[x] Hedefli programlar, gelir, varlık ve servet yoklaması (means-test) gibi kimi yöntemlerle belirlenen yoksullara yöneliktir. Seçimli programlar, kadınlar ve çocuklar gibi belirli grupları içerir. Şartlı programlar ise, çoğunlukla yardım alan kişi ve onun bir parçası olduğu hanehalklarının çalışma ile bağlantılı davranışlarını gerektirir. Bkz. Standing, G. (2011) “How Cash Transfers Promote Work and Economic Security”, Poor Poverty: The Impoverishment of Analysis, Measurement and Policies içinde, Sundaram, J. K.; Chowdhury, A. (der), Londra: Bloomsbury, s. 199.

[xi] Bu gözlemin ayrıntılı bir anlatımı için bkz. Kutlu, D. (2015) Türkiye’de Sosyal Yardım Rejiminin Oluşumu ve  Kutlu, D. (2016) “Türkiye’de Sosyal Yardım ve İstihdam İlişkisinin Güncel Boyutları: Kurumsal ve Sosyolojik Bir Çözümleme”, Mülkiye Dergisi, 2016, 40 (2), s. 101-141. Ayrıca bkz. Dertli, N. (2018) “AKP ve Sosyal Yardımlar: Ücretli Çalışmanın ve Aile Etiğinin Dayatılması”.

[xii] Şartlı Eğitim ve Sağlık Yardımı, Çoklu Doğum Yardımı, Eşi Vefat Etmiş Kadınlara Yönelik Düzenli Nakit Yardım, Muhtaç Asker Ailelerine Yönelik Düzenli Nakit Yardım, Muhtaç Asker Çocuğu Yardımı, Öksüz ve Yetim Yardımı, Engelli Yakını Aylığı (18 yaş altı engelli), Engelli Aylığı (18 yaş üstü engelli), Yaşlı (65 Yaş) Aylığı, Silikozis Aylığı, Psiko-Sosyal ve Mali Kayıp Yaşayan Tüberküloz ve SSPE Hastalarına Yönelik Düzenli Nakdi Yardım Programı.

[xiii] https://www.ailevecalisma.gov.tr/tr-tr/basin-aciklamalari/2-milyar-liralik-nakdi-yardim-ile-ilgili-basin-aciklamamiz/  (erişim: 28 Mart 2020).

[xiv] https://www.ailevecalisma.gov.tr/tr-tr/haberler/bakan-selcuk-sosyal-yardimlasma-ve-dayanisma-vakiflarina-aylik-aktardigimiz-kaynagi-180-milyon-liraya-cikardik/  (erişim: 28 Mart 2020).

[xv] Gentilini ve arkadaşlarının (2020) çalışmasından yararlanılmıştır. Bkz. Gentilini U.; Almenfi, M.; Orton, I. (2020) “Social Protection and Jobs Responses to COVİD-19: A Real-Time Review of Country Measures”, A “Living Paper” Version 1, World Bank Social Protection and Jobs Practice, http://www.ugogentilini.net/wp-content/uploads/2020/03/global-review-of-social-protection-responses-to-COVID-19-2.pdf  (erişim: 28 Mart 2020).

[xvi] Fona aktarılması için bütçeye koyulan ödeneklere erişmek oldukça güç. Sayıştay’ın Kamu İdareleri Denetim Raporları bu konuda bir veri sunuyor. Ancak Sayıştay’ın internet sayfasında, bu raporlar 2018 yılında sona ermiş. Örneğin, 2016 yılında 315.000.000 TL aktarılmış; 2017 yılında ise 487.000.000 tahsis edilmiş; ancak transfer gerçekleşmemiş.

[xvii] Kimi engelli derneklerini dışarıda tutmak gerekir.

[xviii] Bu yönde görüşler için bkz. Kaboğlu, İ. (2010) “Anayasa’da Sosyal Haklar: Alanı ve Sınırları”, Sosyal Haklar Ulusal Sempozyumu II Bildiriler, İstanbul: Petrol-İş, s. 47; Bulut, N. (2009) Sanayi Devriminden Küreselleşmeye Sosyal Haklar, İstanbul, Oniki Levha, s. 46.

[xix] Bu değerlendirme kısmındaki belirleme ve görüşlerimiz için bkz. Kutlu, D. (2018) “Türkiye’de Sosyal Yardımların Hak(sızlık) Niteliğinin Yasal ve Toplumsal Temelleri: Düzenleme, Uygulama, Deneyim”, Sosyal Yardım Alanlar, Kutlu, D. (der.), İstanbul: İletişim, s. 103-126.

[xx] Bkz. Göze, A. (1976) Sosyal Devlet Sistemi, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Fakülteler Matbaası, s. 84.

Not: Bu Yazı birikimdergisi.com Sitesinde Yayınlanmaktadır.

Not: Bu Yazı Pharmetic Sağlık  Gazetesinde 01.03.2020 tarihinde 6. sayfasında yayınlanmaktadır.